Search
  • Vassilis Nitsiakos

ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ KAI TAYTOTHTA

Είναι γεγονός ότι εδώ και παραπάνω από έναν αιώνα τα Βαλκάνια αντιμετωπίζονται σαν μια γεωπολιτική αλλά και πολιτισμική ενότητα, κάτι που σε μεγάλο βαθμό το έχουν εσωτερικεύσει και οι ίδιοι οι λαοί αυτού του χώρου, παρά την γενική διαπίστωση ότι πρόκειται για μια κατασκευή από τα έξω, για μια εικόνα που διαμόρφωσε η Ευρώπη για τα Βαλκάνια σαν τον κοντινό «άλλο».

Πρόκειται, ωστόσο, για την υιοθέτηση μιας εικόνας που άλλοι κατασκεύασαν, για έναν ετεροπροσδιορισμό, προϊόν του εξουσιαστικού λόγου της Δύσης ή υπήρχαν αντικειμενικά δεδομένα σε ό,τι αφορά την ίδια την δομή, την λειτουργία και τις συλλογικές νοοτροπίες των Βαλκανικών λαών, πάνω στα οποία θεμελιώθηκε μια κοινή συλλογική συνείδηση και ταυτότητα;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι βεβαίως απλή. Μπορούμε, παρόλα αυτά, να υποστηρίξουμε πως, ούτως ή άλλως, μια ενότητα υφίσταται, η οποία όμως δεν πρέπει να υποστασιοποιείται και να μυθοποιείται, ούτε πρέπει να αναιρεί τις ετερότητες και τις αντιθέσεις, που υπάρχουν και παράγουν τις όποιες συγκρούσεις. Κάτω από αυτούς τους όρους και η έννοια της ενότητας παραπέμπει σε μια ιστορική δυναμική και ως εκ τούτου υπόκειται και αυτή σε διαρκείς αλλαγές και επαναπροσδιορισμούς. Το ίδιο ισχύει και για τις εκάστοτε προσλήψεις αυτής της ενότητας στο εκάστοτε παρόν, προσλήψεις που συνδέονται με την αναπαράσταση και την διαχείριση του παρελθόντος.

Άλλωστε κατά την πιο έγκυρη ερευνήτρια των Βαλκανικών ταυτοτήτων, την ιστορικό Μαρία Ντοντόροβα, δύο κληρονομιές του παρελθόντος, η μια του Βυζαντίου και μη άλλη της οθωμανικής κυριαρχίας, είναι αυτές που διαμόρφωσαν τις κοινωνίες και τους πολιτισμούς των Βαλκανίων. Μάλιστα, κατά την οθωμανική περίοδο, τα Βαλκάνια δεν απόκτησαν μονο το όνομά τους αλλά και τα πολιτισμικά αυτά στοιχεία που θεωρούνται ως τα πιο κρίσιμα για τα σύγχρονα στερεότυπα σε ό,τι αφορά τις συλλογικές ταυτότητες. Για την ίδια ιστορικό τα Βαλκάνια δεν είναι παρά μια οθωμανική κληρονομιά.

Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, που δίνει έμφαση στους τελευταίους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, τα Βαλκάνια στην πραγματικότητα αρχίζουν να χάνουν την ταυτότητά τους καθώς εκσυχρονίζονται ή, με άλλα λόγια, καθώς «δυτικοποιούνται». Μάλιστα εκφράζεται η άποψη ότι, στο πλάισιο αυτό του «εξευρωπαϊσμού» των Βαλκανίων, εμφανίζονται μια σειρά από φαινόμενα όπως ο ορθολογισμός, η εκκοσμίκευση, η εμπορευματοποίηση, η εκβιομηχάνιση, η διαμόρφωση ατικής τάξης, εθνών-κρατών κλπ., τα οποία υποσκάπτουν την οθωμανική κληρονομιά και εμπεδώνουν μια νέα κατάσταση, η οποία κάθε άλλο παρά εκφράζει την ουσία της «βαλκανικότητας». Αντίθετα, αντανακλά τις επιπτώσεις του εξευρωπαϊσμού. Αυτή η θέση προφανώς καταδεικνύει με έναν μάλλον ειρωνικό τρόπο ότι, συν τοις άλλοις, αυτά τα οποία καταμαρτυρεί στους Βαλκάνιους ο δυτικός εξουσιαστικός λόγος είναι προϊόντα της επιβολής του.

Μπορεί κανέις να υποστηρίξει τελικά ότι τα βασικά χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν το στερεότυπο του Βαλκάνιου σήμερα, τα βασικά στοιχεία της εικόνας που έχει κατασκευαστεί, είναι ιστορικά παράγωγα της ενσωμάτωσης στον δυτικό κόσμο και συγκεκριμένα των δυσκολιών που αυτή αντιμετώπισε κατυά την μετάβαση από μια ανατολικού τύπου αυτοκρατορία στα νεωτερικά εθνικά κράτη.

Η «Βαλκανοποίηση», λοιπόν, των Βαλκανίων ίσως πρέπει να θεωρηθεί διαδικασία σύστοιχη της μετάβασής τους, του εκσυγχρονισμού τους, και να μην αποδίδεται σε κάποια «φυσικά» χαρακτηριστικά των λαών ούτε στην όποια δεδομένη και στατική πολιτισμική κληρονομιά. Το θέμα αυτό δεν μπορεί φυσικά να εξαντληθεί σε ένα σύντομο άρθρο.

Στο ερώτημα, επίσης, εάν υφίσταται ένα ενιαίος Βαλκανικός πολιτισμός, η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλή. Πρόκειται για ένα αρκετά σύνθετο ζήτημα που απαιτεί, εκτός των άλλων, και μια εννοιολογική προσέγγιση των όρων που χρησιμοποιούμε. Για τις ανάγκες ετούτου του κειμένου μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν δύο δρόμοι να προσεγγίσει κανείς το θέμα, του αυτό- και του ετεροπροσδιορισμού. Όπως και να είναι, στο πλαίσο της νέας εποχής του ανοίγματος των συνόρων, της επανασύνδεσης των κρατών και μάλιστα στους κόλπους της Ενωμένης Ευρώπης τις τελικές απαντήσεις θα τις δώσουν οι ίδιοι οι λαοί. Ο βαλκανικός πολιτισμός, η βαλκανική ταυτότητα υπάρχει, εφόσον και εάν έτσι την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι Βαλκάνιοι…

0 views

© 2018 by Vassilis Nitsiakos 

  • Facebook Clean Grey