Search
  • Vassilis Nitsiakos

ΣΥΝΟΡΑ, ΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Είναι αναμφισβήτητο γεγονός ότι η τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα μας επιφύλασσε τεράστιες ανατροπές, ιδιαίτερα στον ανατολικό και νοτιοανατολικό ευρωπαϊκό χώρο, με παγκόσμιες βέβαια διαστάσεις και συνέπειες, καθώς κατέρρευσε ένα κοινωνικοπολιτικό σύστημα και μαζί του η παγκόσμια ισορροπία, που επί χρόνια συντηρούνταν και αναπαραγόταν με τον «ψυχρό πόλεμο». Η κατάρρευση των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στη Νοτιοανατολική Ευρώπη έφερε στο προσκήνιο, μετά από μισό σχεδόν αιώνα, ζητήματα που φαίνεται ότι δεν είχαν επιλυθεί από αυτά τα καθεστώτα, στην καλύτερη περίπτωση είχαν σκεπαστεί κάτω από το χαλί μιας σοσιαλιστικής ιδεολογίας που προέτασσε, υποτίθεται, τον ταξικό παράγοντα του εθνικού. Η κατάρρευση των καθεστώτων σήμανε επί της ουσίας, αν όχι και την κατάρρευση των συνόρων, το άνοιγμά τους με πολλούς τρόπους, νόμιμους και μη. Το άνοιγμα αυτό των συνόρων σήμανε με τη σειρά του εκ των πραγμάτων την επανεμφάνιση ζητημάτων σχετικών με τα όρια των εθνικών ταυτοτήτων, ένα θέμα που συνδέεται με το ιστορικό υπόβαθρο της συγκρότησης, εξέλιξης και «αποκρυστάλλωσής» τους και συνεπώς εγείρει και ζητήματα σχέσεων ανάμεσα στα εθνοτικά όρια και τα εθνικά σύνορα και κατά συνέπεια και αναγνωρισμένα και μη θέματα μειονοτήτων. Αυτή η μεγάλη ανατροπή επανέφερε το ζήτημα της ρευστότητας των εθνοτικών ορίων και ταυτοτήτων σε σχέση με τα υπαρκτά έθνη-κράτη αλλά και αυτά που διεκδικούν στο νέο πλαίσιο αυτόνομη κρατική υπόσταση, όπως είναι η περίπτωση ομόσπονδων κρατών της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Το ζήτημα, λοιπόν, των ορίων και των συνόρων κατέστη κεντρικό σημείο αναφοράς της μεγάλης κρίσης που διέρχεται η περιοχή, η οποία κρίση δεν περιορίζεται στο επίπεδο των διακρατικών σχέσεων και των διπλωματικών διαπραγματεύσεων αλλά οδηγεί και σε αιματηρούς πολέμους με διαστάσεις εθνοκάθαρσης. Αυτό το συμβολικό σύνορο που δεν έχει να κάνει με την διαφορά αυτήν καθεαυτήν αλλά με την χρήση της από τις ομάδες, προκειμένου να συγκροτήσουν μια ταυτότητα σε σχέση με μια ετερότητα, δηλ, σε σχέση με έναν «άλλον», με τον οποίον συνδέονται με γειτνίαση και δεν επιθυμούν την ταύτιση μαζί του αλλά τη διαφοροποίηση. Έτσι, οι όποιες πολιτισμικές διαφορές ή ομοιότητες μπορεί να τονίζονται ή να παραβλέπονται ανάλογα με τον προσανατολισμό των ομάδων και τις σχέσεις που αναπτύσσονται κάθε φορά. Η ιστορική πραγματικότητα που περιγράψαμε πιο πάνω συνέπεσε βέβαια με μια άλλη καθοριστικής σημασίας για τα θέματα που μας απασχολούν διαδικασία, αυτή της παγκοσμιοποίησης. Εννοείται, βέβαια ότι δεν πρόκειται για μια απλή σύμπτωση αλλά για δύο φαινόμενα άρρηκτα δεμένα μεταξύ τους με σχέση αιτιότητας. Στην όλη συζήτηση περί παγκοσμιοποίησης αναπτύχθηκε μια ρητορική για έναν κόσμο δίχως σύνορα, για απο-εδαφοποιημένες ταυτότητες, για υπερεθνικούς οργανισμούς, για κυβερνοχώρους, εν πάσει περιπτώσει για έναν κόσμο όπου τα σύνορα παίζουν έναν όλο και πιο ασήμαντο ρόλο, έναν κόσμο όπου υποτίθεται ότι άνθρωποι, κεφάλαια, πολιτισμικά αγαθά κ.λπ. κυκλοφορούν διασχίζοντας τα σύνορα δίχως προβλήματα. Κάτι τέτοιο αποτελεί την μία όψη του ζητήματος και αφορά βεβαίως συγκεκριμένες κοινωνίες και κοινωνικές τάξεις. Υπάρχει και η άλλη όψη, ωστόσο, όπου, στη θέση των συνόρων που ανοίγουν χτίζονται τείχη όχι μόνο μεταφορικά αλλά και πραγματικά, τα οποία απαγορεύουν τη μετακίνηση συγκεκριμένων ανθρώπων και τη μεταφορά «αγαθών» από μια επικράτεια σε μια άλλη. Μπορεί τα ορατά σύνορα να είναι διαπερατά αλλά δημιουργούνται νέοι μηχανισμοί και τεχνικές συγκρότησης συμβολικών συνόρων, δηλαδή ορίων, με βάση τα οποία προκύπτουν νέες ταξινομήσεις και ιεραρχήσεις, που σημαίνει και νέες απαγορεύσεις και αποκλεισμοί που είναι πιο αποτελεσματικοί και από τους φράχτες ή τα τείχη… Στο πλαίσιο μιας τέτοιας κατάστασης πραγμάτων μπορεί να φανταστεί κανείς τι συμβαίνει στα Βαλκάνια μετά το 1989, όταν καταρρέουν τα καθεστώτα, ανοίγουν τα σύνορα, αμφισβητούνται οι προηγούμενες αρχές οργάνωσης των κοινωνιών, αναθεωρούνται τα ζητήματα των εθνικών σχέσεων και καθίσταται μεγάλο ζητούμενο ο επαναπροσδιορισμός των ταυτοτήτων, που θέτει με τη σειρά του όχι μόνο ζητήματα επαναπροσδιορισμού των ορίων αλλά (σε ακραίες περιπτώσεις) ακόμα και επαναχάραξης των συνόρων. Το σύνορο μπορεί γεωγραφικά να είναι περιθωριακό αλλά συμβολικά, δηλ. σε ό,τι αφορά στη συγκρότηση και αναπαραγωγή των συλλογικών ταυτοτήτων, ιδιαίτερα των εθνικών, είναι κεντρικής σημασίας. Είναι εκεί που γίνεται η συνάντηση με τον «άλλο» και κατά συνέπεια εκεί πρέπει να δοθεί η έμφαση στην ταυτότητα σε σχέση με την ετερότητα, στο όμοιο απέναντι στο διαφορετικό, στην «αυθεντικότητα» απέναντι στο αλλότριο.

Υποσημείωση: Τα ζητήματα αυτά θίγονται στον συλλογικό τόμο «Τα πολλαπλά σύνορα ενός μεταβαλλόμενου κόσμου», που κυκλοφορείται από τις εκδόσεις Κριτική.


Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΘΝΟΣ στις 23/3/2019

0 views

© 2018 by Vassilis Nitsiakos 

  • Facebook Clean Grey